Vottun loftfara eftir tilkomu EASA
Hér verða gerð skil á því helsta sem skiptir máli varðandi vottun loftfara í evrópsku umhverfi, sem hefur tekið miklum breytingum síðari ár.
Þegar um evrópsk loftför, hreyfla og hluta er að ræða þá eru þau alfarið vottuð af Flugöryggisstofnun Evrópu eða EASA (European Aviation Safety Agency). Flugmálayfirvöld landa utan Evrópu, sérstaklega FAA (Bandaríska flugmálastjórnin), vinna oft samhliða að verkefninu þannig hægt sé að gefa út evrópska og bandaríska vottorð svo til samtímis, helst samdægurs. Þannig var t.d unnið að vottun á risaþotu Airbus, hinni miklu A380 og var tegundarvottorð gefið út fyrir hana beggja vegna Atlantsála á sama tíma. Sama má segja um hina nýju þotu Boeing, B787 (Dreamliner), hún er þegar komin í vottunarferli vestan hafs og austan og ætti hún líka að fá sitt tegundarvottorð samtímis eins og A380 fékk.
Lang algengustu loftförin hérlendis eru flugvélar, svifflugur og þyrlur. Væntanlega sökum veðurfars og hugsanlega landslags að einhverju leiti eru loftskip og loftbelgir mjög fátíð hér á landi.
Meðal markmiða EASA er að öryggis- og umhverfisvotta mismunandi tegundir loftfara, hreyfla og hluta. Þess vegna er vottun á loftförum, hreyflum loftfara og loftskrúfum gerð að skilyrði í því skyni að sannreyna hvort þau standist grunnkröfur um lofthæfi og umhverfisvernd er varðar almenningsflug.
Loftförum er skipt í tvo megin flokka:
-
Önnur loftför en EASA loftför – innlend lög gilda alfarið
-
EASA loftför – falla undir reglur EASA
Önnur loftför en EASA loftför
Þetta eru loftför sem falla ekki undir reglur EASA en íslensk lög og reglur gilda alfarið um. Þessi loftför geta verið af margvíslegum toga en eiga það öll sameiginlegt að með þeim verður ekki stundað almenningsflug (flutningaflug). Dæmi um slík loftför eru:
-
Söguleg loftför (t.d DC-3)
-
Tilraunaloftför
-
Heimasmíði
-
Gamlar herflugvélar (t.d. B-17)
-
Fis t.d. 2 manna undir 450 kg. (hámarksflugtaksmassi)
-
Ómönnuð loftför undir 150 kg.
-
Mörg A-Evrópu loftför sem aldrei hafa uppfyllt vestrænar kröfur (Antonov, Iluyshin, Tupolev, Yakovlev, .....)
-
Loftför sem er notuð til löggæslu, tollaeftirlits eða til hernaðar
EASA loftför
Loftför sem falla undir reglur EASA um lofthæfi skal eftirleiðis flokka samkvæmt reglugerð framkvæmdastjórnar (EB) nr. 1702/2003 (EASA Part 21) um lofthæfi og umhverfisvottun loftfara. Nokkur dæmi um EASA loftför eru:
-
Airbus A300/310/320/330/340/380
-
Boeing B707/717/727/737/747/757/767/777
-
Bombardier DHC-8
-
Cessna 150/152/172..../208/..../500/550/560/650/750
-
Cirrus SR20/22
-
Dornier 228/328
-
Eurocopter EC 225/SA 330/AS 332 (Super Puma)
-
Fokker F27/F28 (athugið F50 er afbrigði af F27)
Tegundarvottorð EASA loftfara (Type certificate) er gefið út miðlægt af EASA sem sönnun þess að loftfarið hafi staðist vottunarforskriftir stofnunarinnar. Þetta er breyting frá því sem áður var. Þegar ríkin gáfu út sín eigin tegundarvottorð fyrir hverja tegund loftfara. Sem dæmi má nefna að B747 hafði tegundarvottorð frá FAA og þurfti -400 undirgerðin að fara í gegnum vottunarferli þeirrar stofnunar. Í Evrópu þurfti B747-400 að uppfylla kröfur forvera EASA sem er JAA (Joint Aviation Authorities) skv. Part 21. Þó að -400 flugvélin hafi fengið vottun hjá FAA dugir það ekki í Evrópu heldur var gefið út sérstakt tegundarvottorð í Bretlandi, í Þýskalandi, o.s.frv., grundvallað á sameiginlegu JAA kröfunum. Á íslandi var Part 21 ekki innleiddur og gat Flugmálastjórn þannig áfram tekið gild tegundarvottorð frá FAA og öðrum löndum utan Evrópu er stóðu vel að hönnun, og smíði og vottun loftfara. A-Evrópu loftför voru ekki samþykkt hérlendis í flutningaflugi.
Tegundarvottorð
Með tilkomu EASA verður mikil breyting því nú er komin stofnun sem gefur út eitt tegundarvottorð sem gildir í öllum aðildarlöndum inna Evrópu. Eftir 1. júní 2005 þarf tegundarvottorð að vera gefið út af EASA til að vera tekið gilt hérlendis. Ennfremur er EASA Part 21 innleiddur hérlendis.
Tegundarvottorðshafinn sér til þess að tegundarvottorð loftfars haldi gildi sínu. Honum ber að koma á og viðhalda kerfi til söfnunar, rannsóknar og greinga á upplýsingum. Þannig skal fylgjast með skýrslum og upplýsingum varðandi bilanir, ólag, galla eða aðrar uppákomur sem valda eða geta valdið óæskilegu áhrifum varðandi áframhaldandi lofthæfi tegundarinnar og íhluta hennar. Byggt á slíkum upplýsingum gefur framleiðandinn út þjónustbæklinga (service bulletin) og beitir sér fyrir að lofthæfifyrirmæli (Airworthiness Directives/AD-nótur) séu gefin út af flugmálayfirvöldum. Hans hlutverk er einnig að útvega varahluti og tæknilega þjónustu til að tryggja að loftfarið sé í samræmi við gildandi reglur. Þetta gildir jafnvel þó framleiðslu tegundarinnar sé lokið (dæmi A310, B757). Með þessu er tegundin studd og þróuð áfram jafnvel þó framleiðslu hennar sé löngu lokið. Þannig geta eldri tegundir flugvéla haldið áfram að þjóna í flugrekstri á hagkvæman hátt. Ágæt dæmi eru eldri tegundir af Boeing, Airbus, Lockheed og fleiri loftför. Þegar tegundarvottorðshafinn ákveður að hætta að þjónusta ákveðna tegund (oftast af efnahagslegum toga), er tegundarvottorðnu skilað til viðkomandi yfirvalda (EASA) og loftförunum af viðkomandi tegund tekin úr notkun. Stundum er þó mögulegt að viðhalda fáeinum eintökum sem safngripum. Hinsvegar var hinum litla Concorde flota lagt á sínum tíma þegar Airbus ákvað að leggja inn tegundarvottorðð þar sem framleiðandinn treysti sér ekki til að þjónusta þær örfáu vélar sem til voru.
Breytingar á tegundarvottorði
Oft á tíðum er grunnhönnun loftfars bætt af tegundarvottorðshafanum. Meirháttar breytingar sem falla utan þess sem er hægt að gera með þjónustutilmæli (service bulletins) krefjast þess að viðauki sé gefin við tegundarvottorð. Sem dæmi má nefna að auka við (eða draga úr) afkastagetu loftfars, flugdrægi og hve miklu það ber með því að breyta kerfum þess, skrokk, væng eða hreyflum sem endar í nýju afbrigði sem kann að þarfnast endurvottunar. Aftur þarf að fara í gegnum sömu grunnskref við vottun og í upphafi og uppfæra viðeigandi skjöl og áætlanir (þ.m.t. viðhaldsáætlun). Hinsvegar er ekki þörf á að endurprófa þá hluta loftfarsins sem eru óbreyttir. Oft eru eitt eða tvö eintök frumgerðar endurgerð sem hið nýja afbrigði. Ef að hin nýja hönnun víkur ekki um of frá þeirri upphaflegu er ekki þörf á að smíða burðarvirki loftfars fyrir statískar prófanir. Venjulega nauðsynlegt að gera allviðamiklar flugprófanir á hinu nýja afbrigði.
Þegar búið er að klára vottunarferlið og niðurstöður sýna að hönnun- og framleiðsla loftfars uppfyllir allar kröfur er bætt við viðauka við upphaflega tegundarvottorðð til að nýja afbrigðið sé tilgreint líka. Sem dæmi má nefna; Boeing 757-300 sem er byggð á 757-200 eða Airbus A340-500/600 sem eru byggðar á A340-200 og -300.
Viðbótartegundarvottorð (STC)
Sérhver viðbót, niðurfelling eða breyting á vottaðri tilhögun í farþegarými (layout), búnaði, skrokk eða hreyflum sem er gerð af öðrum aðilum en tegundarvottorðshafanum sjálfum krefst þess að gefið sé út viðbótartegundarvottorð. Umfang slíks viðbótaregundarvottorðs getur verið frá því að vera ansi afmarkað uppí að vera mjög víðtækt. Það gæti falið í sér minniháttar breytingu á farþegarými eða að skipt sé um flugleiðsögutæki. Algeng dæmi um meiriháttar breytingu sem krefst þess að gefið sé út viðbótartegundarvottorð er þegar farþegaflugvél er breytt í vöruflutingaflugvél. Breytingin getur þá verið brotin upp í nokkrar meiri- og minniháttar breytingar sem hver og ein fær útgefið viðbótartegundarvottorð hjá EASA. Þær helsu gætu verið:
-
Setja þarf vöruhurð á skrokk flugvélarinnar – mikil breytinga á burðarvirki og kerfum vélarinnar
-
Styrkja þarf gólf flugvélarinnar til vöruflutninga
-
Ál sett í glugga í farþegarými
-
Koma fyrir hleðslukerfi fyrir vörur
-
Koma fyrir eldhúsi (þau eldri eru fjarlægð)
-
Koma fyrir klósettum (þau eldri eru fjarlægð)
Þessar breytingar krefjast og mikilla breytinga á handbókum flugvélarinnar og í raun er búið að gera enn eitt afbrigði fyrir viðkomandi flugvél. Dæmi: B757-200 fær auðkennið B757-23AF (Freighter) hjá ákveðnum viðbótartegundarvottorðshafa.
Athyglisvert er að viðbótartegundarvottorð leyfa öðrum en framleiðanda flugvélarinnar sjálfrar að hanna breytingar og framleiða íhluti fyrir þær. Ýmsar ástæður geta legið þar að baki. Fyrirtæki taka að sér sérhæfðar breytingar t.d. algengt þegar flugvél er breytt úr farþegaflugvél í vöruflutningaflugvél. Það er ekki gefið að framleiðandi flugvélarinnar hafi áhuga á slíku verkefnum yfirhöfuð.
Áður en viðbótartegundarvottorð eru gefin út er viðhaft svipað verklag og við breytingar á tegundarvottorðnu af hálfu framleiðanda loftfarsins. Sérstaklega er mikil áhersla á umfangsmiklar flugprófanir.
Sjá frekari upplýsingar um viðbótartegundarskírteini / STC